Ένα βίντεο λίγων δευτερολέπτων μπορεί να δημιουργήσει περισσότερο φόβο από δεκάδες χρόνια επιστημονικών δεδομένων. Κάθε καλοκαίρι οι καρχαρίες και τα «επικίνδυνα» πλάσματα της θάλασσας γίνονται πρωταγωνιστές μιας ιστορίας τρόμου που συχνά απέχει από την πραγματικότητα.
ΑΠΟ ΜΙΚΑΕΛΑ ΘΕΟΦΙΛΟΥ
Κάθε καλοκαίρι η Ελλάδα ανακαλύπτει ξανά ότι η θάλασσα δεν είναι πισίνα με χλωρίνη. Και μαζί με την άνοδο της θερμοκρασίας ανεβαίνει και η θερμοκρασία στα social media. Ένας καρχαρίας εμφανίζεται κάπου στο Αιγαίο, ένα βίντεο ανεβαίνει στο διαδίκτυο και ξαφνικά η παραλία μετατρέπεται σε σκηνικό από την ταινία «Τα Σαγόνια του Καρχαρία». Τίτλοι με κεφαλαία γράμματα, δραματικές μουσικές, «σοκ», «τρόμος», «πανικός» και άνθρωποι που σκέφτονται αν πρέπει να ξαναμπούν στη θάλασσα ή αν χρειάζονται ειδικό εξοπλισμό επιβίωσης για το μπάνιο.
Βαθιές αναπνοές και προπαντός ψυχραιμία.
Σας έχω νέα! Ναι, υπάρχουν καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες. Δεν είναι μύθος. Υπήρχαν πολύ πριν από εμάς και πιθανότατα θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Η Μεσόγειος φιλοξενεί πολλά είδη καρχαριοειδών και στα ελληνικά νερά έχουν καταγραφεί από μικρότερα είδη μέχρι και ο μεγάλος λευκός καρχαρίας, που έχει ιστορική παρουσία στη Μεσόγειο. Όμως εδώ βρίσκεται η λεπτομέρεια που συχνά χάνεται μέσα στον θόρυβο: το ότι υπάρχουν καρχαρίες, δεν σημαίνει ότι είναι και πιθανός κίνδυνος.
Σύμφωνα με τα αρχεία καταγραφής επιθέσεων καρχαριών, στην Ελλάδα έχουν καταγραφεί περίπου 24 επιθέσεις από το 1847 έως το 2014, ενώ από αυτές οι 14 ήταν θανατηφόρες. Οι καταγραφές αφορούν περισσότερο από έναν αιώνα και πολλά περιστατικά συνδέονται με διαφορετικές συνθήκες: ψάρεμα, αλιευτική δραστηριότητα, βαθιά νερά ή άμεση επαφή με ζώα. Δεν μιλάμε δηλαδή για χιλιάδες ανθρώπους που μπήκαν για μπάνιο και δέχθηκαν επίθεση. Μιλάμε για εξαιρετικά σπάνια περιστατικά. Αλλά η σπανιότητα δεν γίνεται εύκολα πρωτοσέλιδο. Ο φόβος γίνεται.
Από την άλλη, τι μας σόκαρε; Μήπως θεωρήσαμε ότι επειδή δεν είχαμε δει μέχρι στιγμής ή επειδή δεν υπέπεσε στην αντίληψη κάποιου influencer, ότι το θαλάσσιο κήτος δεν υπάρχει;
Το πρόβλημα δεν είναι ότι τα ΜΜΕ ενημερώνουν. Αυτός είναι ο ρόλος τους. Το πρόβλημα είναι όταν η ενημέρωση μετατρέπεται σε παράσταση τρόμου. Γιατί μια ήρεμη είδηση που εξηγεί τα δεδομένα δεν έχει την ίδια δύναμη με έναν τίτλο που υπόσχεται φόβο.
Και εδώ εμφανίζεται ο ρόλος των media και των social media. Η εικόνα ενός καρχαρία μέσα στο νερό είναι σχεδόν φτιαγμένη για να γίνει viral. Έχει όλα τα συστατικά που τραβούν την προσοχή: άγνωστο, αγωνία, κίνδυνο, φαντασία. Ένα πτερύγιο που εμφανίζεται για λίγα δευτερόλεπτα έχει μεγαλύτερη δύναμη από μια ολόκληρη επιστημονική εξήγηση. Γιατί ο φόβος δεν χρειάζεται στοιχεία. Χρειάζεται μια δυνατή εικόνα.
Το έχουμε δει πολλές φορές. Ένα βίντεο όπως αυτό που είχε δημοσιοποιήσει ο Γιώργος Λιάγκας, όταν κατέγραψε καρχαρία κοντά στο σκάφος του, πήρε μεγάλη δημοσιότητα ακριβώς επειδή η εικόνα ενός καρχαρία ενεργοποιεί αμέσως το ένστικτο του φόβου. Δεν είναι το ίδιο «ελκυστικό» τηλεοπτικά να πεις ότι υπάρχει ένα θαλάσσιο είδος στο φυσικό του περιβάλλον με το να δημιουργήσεις την αίσθηση ότι «κάτι επικίνδυνο κυκλοφορεί εκεί έξω».
Και κάπως έτσι, από μια πραγματική αλλά φυσιολογική εμφάνιση ενός θαλάσσιου ζώου, φτάνουμε σε μια συλλογική αίσθηση ότι η θάλασσα έγινε ξαφνικά απαγορευμένη περιοχή. Το πρόβλημα δεν είναι ότι τα ΜΜΕ ενημερώνουν. Αυτός είναι ο ρόλος τους. Το πρόβλημα είναι όταν η ενημέρωση μετατρέπεται σε παράσταση τρόμου. Γιατί μια ήρεμη είδηση που εξηγεί τα δεδομένα δεν έχει την ίδια δύναμη με έναν τίτλο που υπόσχεται φόβο.
Μετά εμφανίζεται και ο δεύτερος καλοκαιρινός «σταρ»: ο λαγοκέφαλος. Ένα ψάρι που μοιάζει σαν να σχεδιάστηκε για να τρομάζει ανθρώπους. Με μεγάλα δόντια, παράξενη εμφάνιση και την ικανότητα να φουσκώνει όταν αισθάνεται απειλή. Ο λαγοκέφαλος όμως δεν είναι ένας υποβρύχιος κυνηγός ανθρώπων. Τον μεγαλύτερο κίνδυνο τον αντιμετωπίζουν οι ψαράδες αν μπλεχτεί στα δίχτυα τους, για τους υπόλοιπους ο πραγματικός κίνδυνος βρίσκεται στην τετροδοτοξίνη που περιέχει, μια ισχυρή τοξίνη που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή δηλητηρίαση αν καταναλωθεί. Δεν είναι δηλαδή ένα ψάρι που περιμένει τον λουόμενο για επίθεση. Είναι ένα ψάρι που δεν πρέπει να πιάσεις, να καθαρίσεις ή να φας.
Και εδώ βρίσκεται ένα μεγάλο ανθρώπινο παράδοξο: φοβόμαστε υπερβολικά αυτό που μοιάζει άγνωστο και εξωτικό, ενώ πολλές φορές αγνοούμε τους πραγματικούς κινδύνους που βρίσκονται μπροστά μας.
Ο πνιγμός δεν έχει δόντια, δεν έχει ουρά, δεν έχει την εικόνα ενός «τέρατος». Έχει μόνο μια τραγική στιγμή που θα μπορούσε πολλές φορές να είχε αποφευχθεί.
Γιατί η θάλασσα έχει έναν πολύ πιο συνηθισμένο και πολύ πιο σοβαρό κίνδυνο: τον πνιγμό.
Στην Ελλάδα, μια χώρα με χιλιάδες χιλιόμετρα ακτογραμμής και εκατομμύρια ανθρώπους στις παραλίες κάθε χρόνο, οι πνιγμοί στη θάλασσα και στις πισίνες φτάνουν περίπου τους 300 έως 400 θανάτους ετησίως. Αυτός είναι ο πραγματικός κίνδυνος. Όχι το πτερύγιο που ίσως δούμε μακριά, αλλά ο άνθρωπος που μπαίνει στο νερό κουρασμένος, εκείνος που υπερεκτιμά τις δυνάμεις του, ο ηλικιωμένος που εξαντλείται, το παιδί που μένει χωρίς επίβλεψη.
Αλλά αυτά δεν γίνονται εύκολα viral. Ο πνιγμός δεν έχει δόντια, δεν έχει ουρά, δεν έχει την εικόνα ενός «τέρατος». Έχει μόνο μια τραγική στιγμή που θα μπορούσε πολλές φορές να είχε αποφευχθεί.
Και ίσως αυτό είναι το μεγάλο μας λάθος: φοβόμαστε περισσότερο αυτό που μοιάζει με ταινία και λιγότερο αυτό που συμβαίνει πραγματικά. Να ενημερωνόμαστε; Ναι. Να σεβόμαστε τη φύση; Απόλυτα. Να μην αγγίζουμε λαγοκέφαλους και να μην πλησιάζουμε άγνωστα ζώα; Φυσικά.
Αλλά ας σταματήσουμε να μπαίνουμε στη θάλασσα σαν να ξεκινά κάθε φορά ένα επεισόδιο επιβίωσης. Γιατί τελικά ο πιο επικίνδυνος «θηρευτής» στη θάλασσα δεν έχει πτερύγιο και δόντια. Έχει ανθρώπινη απροσεξία.
Και πριν κοιτάξουμε αν υπάρχει καρχαρίας στο νερό, ίσως πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε αν μπαίνουμε εμείς οι ίδιοι με ασφάλεια στο νερό.
Άλλωστε η θάλασσα ήταν πάντα μεγαλύτερη από εμάς, πιο παλιά από τους φόβους μας και πιο μυστηριώδης από τις ιστορίες που φτιάχνουμε γι’ αυτήν.