Του Ηλία Γιαννακόπουλου – Φιλόλογου

*Τα Υποκείμενα της Ιστορίας

        “Και ακούσαντες οι όχλοι εξεπλήττοντο επί τη διδαχή αυτού” // “Οι δε όχλοι έκραζον λέγοντες. Ωσαννά  εν τοις υψίστοις” /// “Τι ουν ποιήσω Ιησούν τον λεγόμενον Χριστόν; Λέγουσιν αυτώ πάντες. Σταυρωθήτω…Οι δε περισσώς έκραζον λέγοντες: Σταυρωθήτω…”

          Τα παραπάνω αποσπάσματα από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον περιγράφουν ανάγλυφα αλλά και με περισσή πιστότητα  τόσο το ρόλο του Πλήθους-Όχλου στην δημιουργία της Ιστορίας όσο και το ευμετάβλητον των συναισθημάτων και της συμπεριφοράς του. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η στάση του απέναντι σε ένα Άτομο-Ιησού που με τα λόγια του και τις πράξεις του άλλοτε τον (Όχλο) σαγήνευε (“εξεπλήττοντο”) κι άλλοτε τον φόβιζε (“και ζητούντες αυτόν κρατήσαι εφοβήθησαν τους όχλους, επειδή ως προφήτην αυτόν είχον”).

Πώς μπορεί, αλήθεια, και  μέσα από ποιους μηχανισμούς προπαγάνδας και χειραγώγησης των συναισθημάτων και των φρονημάτων, ένας λαός, το Πλήθος-Όχλος να κινείται με τόση ευκολία από το “Ωσαννά” στο  “Σταύρωθήτω”; 

           Αφορμώμενοι από  την συμπεριφορά του Πλήθους-Όχλου απέναντι στον Χριστό (το ξεχωριστό άτομο) και γνωρίζοντας ιστορικά την αστάθεια και το ευεπίφορον της συμπεριφοράς του (Όχλου) σε άνωθεν εντολές, στην προπαγάνδα και στην ψυχολογική ποδηγέτηση εύκολα οδηγούμαστε στο διαχρονικό και αναπάντητο Ερώτημα: “Την Ιστορία την γράφει ο Λαός, το Πλήθος, ο Όχλος ή τα ξεχωριστά και προικισμένα Άτομα”;

Οι απαντήσεις στο παραπάνω ερώτημα ποικίλλουν και μία σύντομη καταγραφή τους θα βοηθούσε στην κατανόηση των διάφορων παραμέτρων του

     *************************************************************************

          «Τους ύπατους εγώ ανάδειξα στις συνελεύσεις / κι αυτοί κληρονομήσαν τα δικαιώματα / φορέσαν πορφυρούν ατίθασον ένδυμα / σανδάλια μεταξωτά ή πανοπλία – / εξακοντίζουν ταβέλη τους εναντίον μου – / η θέλησή μου που καταπατήθηκε τόσους αιώνες» («Κατά Σαδδουκαίων», Μ. Κατσαρός)

   Μπορεί στις μέρες μας να μην υπάρχουν «Ύπατοι» ως πολιτικό αξίωμα, ούτε και το «πορφυρούν ένδυμα» ως σύμβολο δύναμης και εξουσίας. Μπορεί οι «πορφυρογέννητοι» να εξέλιπαν, όπως και οι πολιτικές «πανοπλίες». Ωστόσο παραμένουν, έστω και με άλλη μορφή, τα παράγωγα αποτελέσματά τους και οι παράπλευρες απώλειές τους: Η άσκηση εξουσίας και η απώλεια της ελευθερίας μας.

    Πολλοί πιστεύουν πως εδώ και αιώνες από τη μετάβαση των φυλετικών κοινωνιών στις πολιτικές κοινωνίες, οι σχέσεις εξουσίας παραμένουν ίδιες με μικροδιαλείμματα επαναστατικών περιόδων. Παράγωγο φαινόμενο αυτών των σχέσεων τα πολιτικά δικαιώματα των ανθρώπων, η βίωση της πολιτικής ελευθερίας ως πυρηνικού στοιχείου της δημοκρατίας και κυρίως ο ρόλος του ατόμου ως πρωταγωνιστική – δημιουργού της ιστορίας. Συναφής με τα παραπάνω είναι και η δυνατότητα του ατόμου να αυτοπροσδιοριστεί και να αποκτήσει ταυτότητα αλλά και να αποφύγει τον κίνδυνο να αποτελέσει μέλος της πολιτικής αγέλης που τόσο ευνοείται από τους μηχανισμούς πολιτικής χειραγώγησης της εποχής μας.

Παράλληλα το ερώτημα εξακολουθεί να υφίσταται αν η καταπάτηση των δικαιωμάτων μας και της θέλησής μας – «η θέλησή μου που καταπατήθηκε τόσους αιώνες» – είναι προϊόν της αυταρχικής εξουσίας των «υπάτων» ή και της δικής μας συναίνεσης – έστω και σιωπηλής; Ερωτήματα που εξακολουθούν να τίθενται όσο το πολιτικό μας σύστημα και η ευάλωτη δημοκρατία μας δεν πείθουν πάντοτε για τις «αγνές» προθέσεις της.

Ο ρόλος του ατόμου

   Για τους πολιτειολόγους, τους κοινωνιολόγους, τους φιλοσόφους και τους ψυχολόγους, το άτομο – νοούμενη ως η άτμητη και αδιαίρετη κοινωνική μονάδα – συνιστά το πυρηνικό στοιχείο της πολιτικής κοινωνίας αλλά και το υποκείμενο της ανθρώπινης ιστορίας. Στην άποψη αυτή αντιπαρατίθενται όσοι πρεσβεύουν πως η οργανωμένη κοινωνία και οι συλλογικότητες λειτουργούν ως πυλώνες του πολιτισμού και ως πυροκροτητές των αλλαγών. Κι αυτό γιατί τίποτα δεν υπάρχει έξω από την κοινωνία. Ο Μαρξ θεωρούσε πως ο άνθρωπος είναι δημιούργημα των κοινωνικών σχέσεων.

Ωστόσο και όσοι προβάλλουν εμφαντικά το ρόλο του ατόμου στο ιστορικό γίγνεσθαι θέτουν ως προϋπόθεση την διαμόρφωση μιας γνήσιας ταυτότητας που θα το διαφοροποιεί από την αγέλη των ομοίων του. Εξάλλου η ιστορία αναγνώρισε εκείνα τα άτομα που ξεχώρισαν από την μετριότητα των συνανθρώπων τους κι έκτισαν μία προσωπικότητα που «εξέπεμπε» δύναμη κι ασφάλεια στο πλήθος. Είναι τα άτομα με «ισχυρή» ή «ηγετική» προσωπικότητα.

Οι υπέρμαχοι της μοναδικότητας του ατόμου εδράζουν τα επιχειρήματά τους στους βιολογικούς νόμους αφού κάθε άνθρωπος έχει το ξεχωριστό του δακτυλικό αποτύπωμα που αντανακλάται σε όλες τις εκφράσεις της συμπεριφοράς του (ηθική, ιδεολογικά πιστεύω, αισθητικές προτιμήσεις…). Εξάλλου τη μοναδικότητα του ατόμου δεν την αναδεικνύει ως βιολογικό νόμο μόνον η φύση αλλά και οι ίδιες οι κοινωνίες μέσα από την ποικιλία των πολιτιστικών τους δημιουργημάτων (θρησκείες, ήθη και έθιμα, τέχνη, μουσική…).

Στη φαρέτρα των επιχειρημάτων για το ρόλο του ατόμου – ως φορέα μιας ξεχωριστής ταυτότητας και προσωπικότητας – μπορούν να ανιχνευτούν και τα αρνητικά φαινόμενα που συνοδεύουν συνήθως τις εκδηλώσεις του πλήθους που τις περισσότερες φορές λειτουργεί ως αδιαφοροποίητη μάζα. Αυτός ο κομφορμισμός – προϊόν των πολυποίκιλων μηχανισμών εξομοίωσης των ατομικών ιδιαιτεροτήτων – λειτουργεί διαβρωτικά στην πρωτοτυπία, τη δημιουργικότητα, την πρωτοβουλία και τη φαντασία του ατόμου. Έτσι ακυρώνεται στη βάση της κάθε διεργασία για αλλαγή και πρόοδο.

Η δύναμη του πλήθους

 Βέβαια οι υπερασπιστές των συλλογικοτήτων και της παρεξηγημένης δύναμης και δράσης του πλήθους έχουν να παρουσιάσουν πληθώρα παραδειγμάτων από την ιστορία που καταδεικνύουν το δημιουργικό τους ρόλο. Αυτοί διατείνονται πως οι μεγάλες επαναστάσεις – πολιτικές και εθνικές –δεν ήταν έργο των μεμονωμένων και «χαρισματικών» προσωπικοτήτων, αλλά και της δυναμικής που ενυπάρχει στη μάζα. Χωρίς τη δράση αυτής και οι πιο μεγαλεπήβολες ιδέες θα έμεναν ανεκπλήρωτες. Η επιτυχία της Γαλλικής και της Οκτωβριανής επανάστασης δεν χρεώνεται αποκλειστικά στους διαφωτιστές – διανοούμενους (Βολταίρος, Μοντεσκιέ, Ρουσσώ…) ούτε μόνον στον Λένιν.

   «Η δύναμη της αγέλης είναι ο λύκος και η δύναμη του λύκου είναι η αγέλη» (Κίπλινγκ, «Το βιβλίο της ζούγκλας»)

 Θα μπορούσε, όμως, κάποιος να αντιτείνει πως το πλήθος στις επαναστατικές περιόδους και εκδηλώσεις του εμπνεύστηκε και καθοδηγήθηκε από τη σκέψη ή τη δράση μιας ηγετικής προσωπικότητας. Σπανίζουν οι περιπτώσεις που ο λαός έδρασε αυτοβούλως ως επαναστατικό υποκείμενο. Ακόμη και η επανάσταση των δούλων στην αρχαία Ρώμη (73-71π.Χ.) είχε ως πρωτεργάτη και αδιαφιλονίκητο ηγέτη τον Σπάρτακο που έμελλε να γίνει ένα οικουμενικό σύμβολο εξέγερσης και αντίστασης του ασύντακτου πλήθους. Όταν το πλήθος έδρασε ασύντακτα και αυθόρμητα τα αποτελέσματα ήταν πενιχρά και τις περισσότερες φορές ενίσχυσε τη δύναμη της εξουσίας των καταπιεστών.

 Παραδείγματα αυθόρμητων εκδηλώσεων κάποιου τμήματος του πλήθους έχουμε τα τελευταία χρόνια τόσο στην Ισπανία όσο και στην Ελλάδα, γνωστά ως κινήματα των «αγανακτισμένων» ή της «πλατείας». Οι Ισπανοί αγανακτισμένοι, οι «Indignados» και το πολιτικό τους τέκνο οι podemos δεν ευδοκίμησαν, παρά τις ευκαιριακές τους επιτυχίες. Ανάλογη ήταν και η πορεία των ελληνικών κινημάτων όπως και του πρόσφατου κινήματος των κίτρινων γιλέκων στη Γαλλία. Η εμπειρία αυτών των κινημάτων κατέδειξε την αδυναμία τους να επιφέρουν τις αλλαγές που ευαγγελίζονταν στο βαθμό που τους έλειπε η οργάνωση, ο βασικός στόχος και κυρίως η αδιαμφισβήτητη ηγετική προσωπικότητα που θα συμπύκνωνε τις επιμέρους διεκδικήσεις τους.

       «Εγώ πάλι μέσα στο πλήθος διακλαδίζομαι / η θέλησή μου διακλαδίζεται μέσα στο πλήθος / μαζεύω τους σκόρπιους σπόρους μου / για την καινούργια μακρινή μου ανάσταση» («Κατά Σαδδουκαίων»)

Το ιστορικό και πολιτικό δίδαγμα και απόσταγμα όλων των παραπάνω είναι πως δεν αρκεί ο αυθορμητισμός και η δύναμη του πλήθους για την ευδοκίμηση της αλλαγής. Εκείνο που χρειάζεται είναι η παρουσία μιας ηγετικής προσωπικότητας που θα συνθέσει τις ιδιαιτερότητες και διαφοροποιήσεις του πλήθους σε ένα ενιαίο όραμα και στόχο. Μόνον έτσι η δύναμη του λαϊκού στοιχείου αποκτά μία τέτοια δυναμική που υπερβαίνει το άθροισμα των επί μέρους δυνάμεων και μπορεί να πετύχει το «ακατόρθωτο».

Οι «χαρισματικοί» ηγέτες…

 Η πολιτική ιστορία έχει να δείξει πολλά παραδείγματα χαλιναγώγησης του πλήθους από λαϊκιστές ηγέτες με καταστροφικές συνέπειες τόσο για το ίδιο όσο και για την ανθρωπότητα. Κι αυτό – σύμφωνα και με τον Λε Μπον «Η ψυχολογία του όχλου» – ο όχλος λειτουργεί υποκινούμενος έντεχνα από τον «ηγέτη» αυτόματα και χωρίς συνείδηση. Τα μαζικά άτομα εύκολα φανατίζονται και δύσκολα «λογίζονται». Είναι σύμφωνα με τον Λε Μπον «ετεροκίνητα, εύπιστα, ευμετάβλητα και ασταθή», ενώ σύμφωνα με τον Φρόϋντ το άτομο στη μάζα βιώνει το αίσθημα μιας ακατανίκητης δύναμης. Έτσι δεν είναι σπάνια τα φαινόμενα ακραίων ενεργειών μίσους και καταστροφών.

       «Αν θέλετε τη συμπάθεια των μαζών, πρέπει να λέτε τα πιο ηλίθια και τα πιο χοντρά ψέματα» (Χίτλερ).

 Οι «χαρισματικοί» ηγέτες γνωρίζουν πολύ καλά την τεχνική καθοδήγησης της μάζας και γι’ αυτό παρατηρήθηκαν συμπεριφορές του πλήθους που ακύρωναν τη λογική, την ηθική και κάθε έννοια δικαίου. Είναι γνωστές οι εικόνες των Γερμανών που ως αλλαλάζον πλήθος αποθέωνε τον Χίτλερ στα πιο μισαλλόδοξα και παράφρονα κηρύγματα. Στην αρχαία Αθήνα το πλήθος εισάκουσε τις δημαγωγικές υποσχέσεις του Αλκιβιάδη και απέρριψε τις φρόνιμες συμβουλές του Νικία. Τα αποτελέσματα είναι γνωστά. Το αιματοκύλισμα της ανθρωπότητας (Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος) και η καταστροφή των Αθηνών (Σικελική εκστρατεία 415-413π.Χ.).

     «Το ζήτημα πια έχει τεθεί: / Ή θα εξακολουθούμε να γονατίζουμε/ όπως αυτός ο δραπέτης / ή θα σηκώσουμε άλλον πύργο ατίθασο/απέναντί τους» («Ο δούλος»)

  Επειδή στον άνθρωπο κυριαρχεί η ανάγκη να ανήκει σε μια κοινότητα από την οποία αντλεί την επιβεβαίωσή του και επειδή το πλήθος συμπεριφέρεται ανορθολογικά, οι δημαγωγοί εύκολα τους χαλιναγωγούν και τους καθιστούν δεσμώτες των σχεδίων τους. Χρειαζόμαστε ηγέτες παιδαγωγούς του πλήθους και όχι χειριστές της ευμετάβλητης μάζας των ανθρώπων. Ηγέτες που να οδηγούν το πλήθος και όχι να άγονται από αυτό. Γιατί το δεύτερο γεννά την κολακεία που είναι χειρότερη κι από την τυραννία.

      Ο Περικλής υπήρξε το καλύτερο πρότυπο του Ηγέτη – Πολιτικού, έστω και εξιδανικευμένου σύμφωνα με την περιγραφή του Θουκυδίδη.

            «Κατείχε το πλήθος ελευθέρως, και ουκ ήγετο μάλλον υπ’ αυτού ή αυτός ήγε».

Post Visitors:30

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

We use cookies to personalise content and ads, to provide social media features and to analyse our traffic. We also share information about your use of our site with our social media, advertising and analytics partners. View more
Cookies settings
Accept
Privacy & Cookie policy
Privacy & Cookies policy
Cookie name Active

Privacy Policy

What information do we collect?

We collect information from you when you register on our site or place an order. When ordering or registering on our site, as appropriate, you may be asked to enter your: name, e-mail address or mailing address.

What do we use your information for?

Any of the information we collect from you may be used in one of the following ways: To personalize your experience (your information helps us to better respond to your individual needs) To improve our website (we continually strive to improve our website offerings based on the information and feedback we receive from you) To improve customer service (your information helps us to more effectively respond to your customer service requests and support needs) To process transactions Your information, whether public or private, will not be sold, exchanged, transferred, or given to any other company for any reason whatsoever, without your consent, other than for the express purpose of delivering the purchased product or service requested. To administer a contest, promotion, survey or other site feature To send periodic emails The email address you provide for order processing, will only be used to send you information and updates pertaining to your order.

How do we protect your information?

We implement a variety of security measures to maintain the safety of your personal information when you place an order or enter, submit, or access your personal information. We offer the use of a secure server. All supplied sensitive/credit information is transmitted via Secure Socket Layer (SSL) technology and then encrypted into our Payment gateway providers database only to be accessible by those authorized with special access rights to such systems, and are required to?keep the information confidential. After a transaction, your private information (credit cards, social security numbers, financials, etc.) will not be kept on file for more than 60 days.

Do we use cookies?

Yes (Cookies are small files that a site or its service provider transfers to your computers hard drive through your Web browser (if you allow) that enables the sites or service providers systems to recognize your browser and capture and remember certain information We use cookies to help us remember and process the items in your shopping cart, understand and save your preferences for future visits, keep track of advertisements and compile aggregate data about site traffic and site interaction so that we can offer better site experiences and tools in the future. We may contract with third-party service providers to assist us in better understanding our site visitors. These service providers are not permitted to use the information collected on our behalf except to help us conduct and improve our business. If you prefer, you can choose to have your computer warn you each time a cookie is being sent, or you can choose to turn off all cookies via your browser settings. Like most websites, if you turn your cookies off, some of our services may not function properly. However, you can still place orders by contacting customer service. Google Analytics We use Google Analytics on our sites for anonymous reporting of site usage and for advertising on the site. If you would like to opt-out of Google Analytics monitoring your behaviour on our sites please use this link (https://tools.google.com/dlpage/gaoptout/)

Do we disclose any information to outside parties?

We do not sell, trade, or otherwise transfer to outside parties your personally identifiable information. This does not include trusted third parties who assist us in operating our website, conducting our business, or servicing you, so long as those parties agree to keep this information confidential. We may also release your information when we believe release is appropriate to comply with the law, enforce our site policies, or protect ours or others rights, property, or safety. However, non-personally identifiable visitor information may be provided to other parties for marketing, advertising, or other uses.

Registration

The minimum information we need to register you is your name, email address and a password. We will ask you more questions for different services, including sales promotions. Unless we say otherwise, you have to answer all the registration questions. We may also ask some other, voluntary questions during registration for certain services (for example, professional networks) so we can gain a clearer understanding of who you are. This also allows us to personalise services for you. To assist us in our marketing, in addition to the data that you provide to us if you register, we may also obtain data from trusted third parties to help us understand what you might be interested in. This ‘profiling’ information is produced from a variety of sources, including publicly available data (such as the electoral roll) or from sources such as surveys and polls where you have given your permission for your data to be shared. You can choose not to have such data shared with the Guardian from these sources by logging into your account and changing the settings in the privacy section. After you have registered, and with your permission, we may send you emails we think may interest you. Newsletters may be personalised based on what you have been reading on theguardian.com. At any time you can decide not to receive these emails and will be able to ‘unsubscribe’. Logging in using social networking credentials If you log-in to our sites using a Facebook log-in, you are granting permission to Facebook to share your user details with us. This will include your name, email address, date of birth and location which will then be used to form a Guardian identity. You can also use your picture from Facebook as part of your profile. This will also allow us and Facebook to share your, networks, user ID and any other information you choose to share according to your Facebook account settings. If you remove the Guardian app from your Facebook settings, we will no longer have access to this information. If you log-in to our sites using a Google log-in, you grant permission to Google to share your user details with us. This will include your name, email address, date of birth, sex and location which we will then use to form a Guardian identity. You may use your picture from Google as part of your profile. This also allows us to share your networks, user ID and any other information you choose to share according to your Google account settings. If you remove the Guardian from your Google settings, we will no longer have access to this information. If you log-in to our sites using a twitter log-in, we receive your avatar (the small picture that appears next to your tweets) and twitter username.

Children’s Online Privacy Protection Act Compliance

We are in compliance with the requirements of COPPA (Childrens Online Privacy Protection Act), we do not collect any information from anyone under 13 years of age. Our website, products and services are all directed to people who are at least 13 years old or older.

Updating your personal information

We offer a ‘My details’ page (also known as Dashboard), where you can update your personal information at any time, and change your marketing preferences. You can get to this page from most pages on the site – simply click on the ‘My details’ link at the top of the screen when you are signed in.

Online Privacy Policy Only

This online privacy policy applies only to information collected through our website and not to information collected offline.

Your Consent

By using our site, you consent to our privacy policy.

Changes to our Privacy Policy

If we decide to change our privacy policy, we will post those changes on this page.
Save settings
Cookies settings